Hizkuntza-eredu handiek (LLM, Large Language Models) —askotan adimen artifizialaren (AA edo IA) izen orokorrarekin aipatzen ditugunak—, oso azkar hedatu dira gure erakundeetan, erabilera orokorreko teknologia gisa. Aurreko teknologia digitalekin alderatuta, hedapen-erritmoa askoz handiagoa izan da. Stanford HAIren AI Index Report txostenaren arabera, 2026rako, AA sortzaileak % 53 inguruko onarpena lortu zuen herritarren artean, hiru urte eskasean. Ordenagailu pertsonalek edo Internetek, adibidez, askoz denbora gehiago behar izan zuten antzeko hedapen-maila lortzeko.
Hala ere, teknologia baten hedatze-abiadurak ez du berez zehazten teknologia horrek epe ertain eta luzera sortzen duen balio soziala. Izan ere, beste edozein berrikuntza teknologikorekin gertatzen den bezala, faktore teknikoek, ekonomikoek, instituzionalek, kulturalek eta giza faktoreek baldintzatzen dute teknologia hori erakundeetan eta gizartean nola txertatzen den. Teknologia ez da gizartetik aparte garatzen edo erabiltzen: haren erabilerak, esanahiak eta ondorioak teknologia garatzen, arautzen, erabiltzen eta berrinterpretatzen duten pertsonen eta eragileen arteko harremanetan eraikitzen dira. Ideia horrek tradizio luzea du zientziaren eta teknologiaren gizarte-ikasketetan, bereziki teknologiaren gizarte-eraikuntzari buruzko ikerketetan.
Testuinguru horretan, ez da harritzekoa AA ia esparru profesional guztietan ohiko elkarrizketa-gai bihurtu izana: mintegi akademiko espezializatuetan, enpresetako lantalde formaletan eta, jakina, elkarrizketa informaletan ere. Behatoki honetan bertan, aurretik aztertu dugu AAk zuzendaritza-funtzioan duen eragin zuzena, eta AAk feedback ona emateko gai ote den ere hausnartu dugu. Oraingoan, IAren bilakaera eta erabilera ikusita, arlo espezializatuetan gero eta arreta handiagoa jasotzen hasi den fenomenoa dakarkigu aztergai: sikofantzia (sycophancy) eta horrek erabaki pertsonalak zein kolektiboak hartzean izan dezakeen eragina, AA erabiltzen dugunean.
Testuinguru honetan sikofantziak ezezaguna da oraindik hainbatentzat, psikologiaren, komunikazioaren eta portaeraren azterketen arlo jakin batzuetatik kanpo. Modu sinplean esanda, IAk erabiltzaileari erakusten duen gehiegizko lausenguak egiteko duen joera litzateke, erabiltzailea gustura sentiaraztea helburu duena. Psikologian, antzeko portaerak aspalditik aztertzen dira, besteak beste, ingratiation izeneko jokabidearekin lotuta. Jokabide hori erakundeen eta kudeaketaren esparruan ere aztertu izan da.
AAren testuinguruan, sikofantziak hizkuntza-eredu handiek erabiltzaileen iritziak edo sinesmenak gehiegi berresteko, lausengatzeko edo ontzat emateko duten joera deskribatzen du, baita iritzi edo sinesmen horiek okerrak direnean ere. Literatura zientifikoan erreferentziazkoa lana den —Sharma et al. (2024) ikerketan, egileek IAko zenbait laguntzailek sistematikoki jokabide hori zutela egiaztatu zuten.
Fenomenoaren hainbat arrazoi aipatu izan dira, besteak beste, giza atzeraelikaduraren bidezko errefortzu-ikaskuntzarekin (RLHF, ingelesezko sigletan) eta entrenamendu-datuen ezaugarriekin lotutakoak. Izan ere, datu eta prozesu horiek ikuspegi jakin batzuk beste batzuen gainetik lehenestea eragin dezakete. Askoz modu sinpleagoan esanda, eta ñabardurak alde batera utzita, horixe dago hain ohikoa bihurtu den erantzun honen atzean: «Bai, ideia bikaina da…». Ia dena ontzat ematen eta goraipatzen duen laguntzaile otzana. Entzutea atsegina den oihartzuna.
Fenomenoa sakon aztertzen duten ikerketek arrisku horiek zehaztasunez ulertzea dute helburu. Ikerketa horien arabera, sikofantzia erabiltzailearen asebetetzea eta onarpena lortzeko erantzunak optimizatzen dituzten dinamika jakin batzuen ondorioz sortzen den portaera da. Ikerketa-arlo horretan, garrantzi zientifiko handiko aldizkari akademikoetan argitaratu berri diren bi lanek arreta berezia sortu dute. Lehenengoan, Nature aldizkarian argitaratuko artikulu batean, Hafner eta Rocher (2026) ikertzaileek bost eredu esperimentatu zituzten eta zera ondorioztatu zuten, IAk erantzun beroagoak ekoizteko trebatzeak (warmth), haren zehaztasuna kaltetu zezakeela. Izan ere, aldatutako ereduek akats-tasa handiagoak izan zituzten, eta erabiltzaileen sinesmen okerrak ontzat emateko joera % 40 inguru handitu zen. Hala ere, ñabardura bat egin behar da: eredu baten berotasuna ez da sikofantziaren baliokidea. Ikerketak erakusten duena da erantzun beroagoak sortzera bideratutako entrenamendu jakin batzuek sikofantzia areagotu dezaketela.
Bigarren lana, Cheng et al. (2026) egileek Science aldizkarian argitaratutakoa da. Ikerketan, 11 eredu aztertu ziren, 2.405 parte-hartzailerekin egindako esperimentu batean. Emaitzen arabera, giza erreferenteekin alderatuta, AA ereduek erabiltzaileen ideiak % 50 inguru gehiagotan berresten zituzten. Emaitzen arabera, giza erreferenteekin alderatuta, AA ereduek erabiltzaileen ideiak % 50 inguru gehiagotan berresten zituzten.
Gainera, AArekin izandako elkarreraginaren ondoren, erabiltzaileen ustea -arrazoia zutela- nabarmen handitu zen. Esperimentuan, halaber, erantzukizuna onartzeko eta gatazkak konpontzeko prestutasuna murriztu egin zen. Ikerketak erakutsi zuen erabiltzaileek joera handiagoa zutela beren ideiak berresten zituen AA berriro erabiltzeko, eta ideiak berresten ez zizkiena baztertzeko.
Bi lan horiek oso garrantzitsuak dira eta oihartzun handia izan dute, baina argi utzi behar da emaitzak baldintza esperimental zehatzetan lortu direla eta ezin direla AArekiko interakzio guztietara orokortu.
Fenomenoa enpresa-estrategiaren eta pertsonen arteko harremanen esparruan ere aztertzen ari dira. Journal of Business Research aldizkarian argitaratu berri den lan batek (Stoeber et al., 2026) hamar enpresa kasuri buruzko 2.400 gomendio estrategiko aztertu zituen, batetik, lau AAk emandako gomendioak eta, bestetik, 218 zuzendarik emandakoak. Ikerketaren ondorio nagusietako bat izan zen AA ereduek erakundeetan dagoeneko nagusi diren arauak eta adostasunak indartzeko joera dutela. Zuzendariek, aldiz, ñabardura estrategiko gehiago azpimarratzen zituzten. Jokabide hori deskribatzeko, ikerketak Synthetic Optimism kontzeptua proposatu zuen: erakundeetan nagusi diren adostasunekin bat egiteko eta horiei aurre ez egiteko egiturazko joera1.
Joera horrek zuzendaritza-funtziorako eta erabakiak hartzeko ondorio garrantzitsua lekarke, hau da, ikuspegi-aniztasuna, eztabaida eta espiritu kritikoa murrizteko arriskua dakar, eta horrek eragina izan dezake gure erakundeetako erabakietan.
Orain arte azaldutakoak ez du frogatzen, IAren baieztapen oro sikofantikoak direnik, ezta behar bezala entrenatutako teknologia horrek nahitaez erabaki alboratuagoak hartzera eramango gaituenik ere. Gainera, azpimarratu beharra dago azterlanak duela gutxi argitaratu direla, diseinu esperimental zehatzak erabiltzen dituztela eta egoera isolatuak aztertzen dituztela. Beraz, zuhurtziaz interpretatu behar dira emaitzak.
Hala ere, gure ustez, kategoria motako gai batean arreta jartzera eraman gaitzaketen adibide erabilgarriak dira. AA zuzenean edo zeharka gure erabakietan sartzen denean—adibidez, datuen analisi itzelari parez pare irekitzen ari gatzaizkion ate horren bidez —, kontuan hartu behar ditugu sor daitezkeen alborapenak eta distortsioak. Horien artean daude gehiegizko adostasunarekin, ikuspegi desberdinen lausotzearekin eta arrazoibide kritikoaren mugekin lotutakoak.
Erakunde mailan eta talde-erabakietan, oso kontuan izan beharra dugu AAren bakarkako eta talde-erabilera ikuspegi jakin batek ikuspegi-aniztasuna eta alternatiben kontraste kritikoa murriztera eraman gaitzakeela.
Sibony eta Hazan-ek (2026) egileek — lehenengoa Daniel Kahneman Ekonomia Nobel saridunaren kolaboratzailea— duela gutxi argitaraturiko liburuan diotenez, AA “bekadun lausengari” edo “yes-man” gisa ikustetik sparring gisa ikustera aldatu behar dugula; alegia, erabakiak hartzen dituen pertsonaren ideiak zalantzan jartzen eta probatzen dituen laguntzaile gisa, besterik gabe ontzat ematen dituen laguntzaile gisa baino.
Ildo horretan, interesgarria da sikofantziari aurre egiteko proposatzen diren jarraibideak aztertzea. Ikuspegi teknikotik, adibidez, Dubois et al. (2026) egileek Anti-Sicofancy Prompts izeneko jarraibideak proposatzen dituzte joera hori murrizteko. Giza eta antolaketa-faktoreari dagokionez, oro har, argi eta garbi barneratu behar dugu AA tresnak erabakiak hartzen laguntzeko oso lagungarriak izan daitezkeen arren, oso modu kontziente, kritiko, arduratsu eta partekatuan erabili behar ditugula erakunde mailan. Adibidez, taldean erabiltzeko jarraibideak landu ditzakegu, sikofantziari eta aipatutako gainerako distortsio eta alborapenei aurre egiteko. Helburua da teknologiak gure erabakiak hartzeko irizpideak benetan indartzea, ahuldu beharrean.
Iñaki Heras-Saizarbitoria
Euskal Herriko Unibertsitatea EHU
- Zehaztu beharra dago ikerketa horrek, egiazki, zerikusia duen fenomeno bat aztertzen duela, baina ez dela zehazki sikofantziaren baliokidea; izan ere, azken horrek erabiltzailearen iritziekin gehiegi lerrokatzea eskatzen duen bitartean, konformitate instituzionalak adostasun eta praktika nagusiak bultzatzen baititu (ñabardura horretan eta gisa berekotan, hasierako testua hobetzeko egindako berrikuspen eta iradokizunengatik egileak esker onak eman nahi dizkio Luis Martínez López Jaengo Unibertsitateko Lengoaia eta Sistema Informatikoen katedradunari). ↩︎
